'Historische klassieker'. Een nieuwe editie met nieuw nawoord.

In een nieuwe reeks 'historische klassiekers' - ja ja - heeft Boom een fraaie luxe editie van mijn boek uitgebracht. De tekst is grotendeels ongewijzigd, maar wel uitgebreid met een nawoord. Daarin blik ik terug op het jarenlange debat dat over het boek is gevoerd.

De strekking van dat stuk is dat er in essentie twee bezwaren tegen mijn boek zijn ingebracht. Ten eerste dat mijn suggestie dat meer kennis meer verzet had opgeleverd onbewijsbaar is en dus speculatief. Ten tweede dat mijn methodologie niet deugt. Het eerste bezwaar snijdt hout. Het tweede is onzin. Wie het wil nalezen kan hier terecht.

‘Van der Boom gaat ver in zijn streven...’. De boodschap van Gans en Ensel

In mijn vorige bijdrage liet ik de kritiek van Evelien Gans en Remco Ensel de revue passeren. Waar kwam die nu op neer? Waar gingen die stukken eigenlijk over? 

De oogst van ‘de Nederlandse Historikerstreit’: de twaalf bezwaren van Gans en Ensel

Wie dit debat een beetje heeft gevolgd, weet dat Evelien Gans en Remco Ensel mijn meest geharnaste critici waren – waren, omdat Evelien Gans vorig jaar is overleden en Remco Ensel blijkens een recente toevoeging aan een van hun artikelen de discussie verder voor gezien houdt. Zij hebben niet minder dan vier omvangrijke artikelen en een opiniestuk geheel aan mijn boek gewijd, plus nog eens delen van drie andere artikelen. Daarnaast sprak Evelien Gans in haar afscheidscollege nog eens haar afkeer van mijn boek uit, hoewel ze bij die gelegenheid ook goed nieuws had: ‘Van der Booms werk “antisemitisch” noemen zou te ver gaan’. Dus dat viel weer mee.

‘Ik nodig meer doortastende historici uit om antwoorden op deze vragen te formuleren’. Remco Ensel op Academia.edu

Vorige week plaatste Remco Ensel een ‘update’ online betreffende de kritiek op mijn boek die hij de afgelopen jaren samen met Evelien Gans uitte. Het lijkt een afsluiting van die kritiek te zijn, hetgeen misschien ook samenhangt met het feit dat Evelien Gans vorig jaar is overleden. Misschien een goede gelegenheid om terug te blikken op deze wonderlijke polemiek.

‘Both unconvincing and highly controversial’. Krijn Thijs in Probing the limits of categorization.

In de donderdag a.s. te presenteren bundel Probing the limits of categorization. The bystander in Holocaust history onder redactie van Christina Morina en Krijn Thijs, staat een artikel van de hand van laatstgenoemde over de discussie over mijn boek, onder de titel ‘Ordinary, ignorant and noninvolved? The figure of the bystander in Dutch research and controversy’. Ik vind dat geen best stuk.

‘De oorlog doorkomen in een Duits werkkamp leek velen weliswaar een zware opgave, maar niet ondraaglijk.’ Katja Happe in Veel valse hoop. De Jodenvervolging in Nederland 1940-1945

Met Veel valse hoop heeft Katja Happe het nieuwe overzichtswerk geschreven over de Jodenvervolging in Nederland. Happe heeft gekozen voor een uitgesproken verhalende geschiedenis. Dat maakt het boek een genoegen om te lezen, maar heeft het nadeel dat ze analytisch interessante kwesties niet expliciet bespreekt – terwijl zo’n overzichtswerk toch bij uitstek de plaats is om de wetenschappelijke stand van zaken samen te vatten. Haar opvatting over ‘mijn’ kwestie blijkt alleen impliciet, en is daarbij wat verwarrend.

Een compleet gebrek aan heisa. Twee Engelstalige artikelen

In 2017 publiceerde ik twee Engelstalige artikelen: '“The Auschwitz reservation”: Dutch Victims and Bystanders and Their Knowledge of the Holocaust' (Holocaust and Genocide Studies 31(3)) gaat over kennis, en 'Indifference? Dutch Bystanders and the Persecution of the Jews in the Netherlands' (Yad Vashem Studies 45(1)) gaat over stemming. De vraagstelling, argumentatie en conclusies zijn dezelfde als die in mijn boek.

Ik verwachtte daarom ook een nieuwe ronde heisa. Maar die bleef geheel en al uit. Een internationaal wetenschappelijk lezerspubliek ziet blijkbaar geen probleem in mijn argumentatie, terwijl die hier te lande is gehekeld als simplistisch, demagogisch, onverantwoord, methodologisch naief en nog zo wat. Dat versterkt mijn vermoeden dat die bezwaren niet echt wetenschappelijk van aard zijn, maar voortkomen uit maatschappelijke gevoeligheden.

Een balans, en achterstallig onderhoud

Morgen is de presentatie van de bundel Probing the limits of categorization: the bystander in Holocaust history. Die bundel bevat een artikel van Krijn Thijs waarin hij het debat over mijn boek analyseert. Dat stuk geeft wel aanleiding tot een repliek.Maar eerst enig achterstallig onderhoud: wat is er de afgelopen drie jaar gebeurt? Niet zo heel veel: ik heb mijn bevindingen gepubliceerd in twee Engelstalige tijdschriften, Yad Vashem Studies en Holocaust and Genocide Studies, en er is een nieuw standaardwerk verschenen over de Jodenvervolging in Nederland, Katja Happe's Veel valse hoop. Laat me eerst die twee zaken bespreken. 

'Vooral dit laatst punt zorgde voor felle kritiek'. Ewoud Kieft in NRC/Handelsblad

In zijn - zeer verhelderende - bespreking van Frits Botermans Duitse Daders in het boekenbijvoegsel van NRC/Handelsblad van afgelopen vrijdag, vat Ewoud Kieft de conclusies van mijn boek als volgt samen:

Van der Boom onderzocht 164 dagboeken en concludeerde dat de meeste Nederlanders weliswaar wisten dat de gedeporteerde joden de oorlog waarschijnlijk niet zouden overleven, maar dat ze geen kennis hadden van het bestaan van gaskamers in Auschwitz en Sobibor. Van der Boom wekt in zijn boek bovendien de indruk dat als de Nederlanders wel van de industriële massamoord hadden geweten, ze massaal in opstand zouden zijn gekomen. Vooral dit laatste punt zorgde voor felle kritiek.

Daar is wel wat op aan te merken.

'Een kraakhelder en baanbrekend boek schrijven [...], is dat dankbaar werk?'
NRC/Handelsblad, Elsevier Juist en Historisch Nieuwsblad over de kritiek van Frits Boterman.

Afgelopen december publiceerde Frits Boterman Duitse Daders. De Jodenvervolging en de Nazificatie van Nederland (1940-1945). Daarin komt de vraag wat men wist van de Holocaust uitgebreid aan de orde. Hij noemt in dat verband mijn boek, dat hem echter weinig kan bekoren: het heeft een 'weinig zinvolle discussie' opgeleverd, meent hij, en vertoont zelfs een 'tendens', namelijk om 'de berichtgeving over de moord op de joden te bagatelliseren'. Onderbouwing van deze boude uitspraken ontbreekt helaas, evenals een enigszins samenhangend alternatief antwoord. 'Zo komen we niet verder', verzuchtte ik op dit blog.

Zo komen we niet verder II. Nogmaals Duitse Daders

Zoals uit de vorige twee berichten mag blijken, vervult Frits Botermans' recent verschenen Duitse Daders mij met enige frustratie. Dat is niet alleen omdat hij het met mij oneens is (hoe betreurenswaardig dat ook is), maar vooral omdat onduidelijk blijft waarom hij het met me oneens is. Terwijl een boek als het zijne - een overzicht van de wetenschappelijke stand van zaken - bij uitstek de plek is om het debat samen te vatten, te analyseren en verder te brengen, gaat Boterman dat debat vooral uit de weg. Net als veel andere participanten in deze discussie poneert hij wel, maar argumenteert hij niet. Laat me daar nog een, zeer concreet, voorbeeld van geven.

Zo komen we niet verder. Nog een opmerking over Frits Botermans Duitse Daders

Eigenlijk zegt dit blog steeds opnieuw hetzelfde, namelijk: 'gaan we nu een keer serieus discussiëren, of hoe zit dat?' Volgens mij is het debat over mijn boek en over het onderwerp van mijn boek verontrustend arm aan argumentatie. Dat geldt ook voor Duitse Daders van Frits Botermans, zoals ik hier gisteren uitlegde: hoewel duidelijk is dat hij mijn boek weinig zinnig acht, gaat zijn betoog aan mijn argumentatie geheel voorbij.

'De meeste mensen keken weg'. Frits Boterman in Duitse Daders

Frits Boterman publiceerde een paar weken geleden zijn nieuwe boek Duitse daders. De Jodenvervolging en de nazificatie van Nederland (1940-1945). Dat belooft veel goeds, want Boterman schrijft al op de allereerste pagina’s van zijn boek dat het hem niet gaat ‘om het beschrijven van de oorlog in morele termen, maar om het analyseren van de morele dilemma’s, loyaliteitsconflicten en problemen waar velen in de oorlog zich voor geplaatst zagen’, waarbij wij niet mogen vergeten ‘dat er een verschil bestaat tussen het perspectief achteraf en het perspectief van de tijdgenoten.’[12] Daarbij wijdt Botermans een heel hoofdstuk aan ‘mijn’ vraag, de vraag naar kennis van de Holocaust.

'His conclusions amount to an acquittal of Dutch gentile society.' Christina Morina in German History.

Een jaar geleden publiceerde Christina Morina, een Duitse historica werkzaam in Nederland, een lange en tamelijk kritische recensie van mijn boek in een Engelstalig tijdschrift. Deze repliek is dus rijkelijk laat, maar laat me, for the record, toch uitleggen waarom ik ook haar kritiek weinig steekhoudend acht. Hoewel ik Christina ken als een intelligente en aardige vrouw, doet haar stuk me erg denken aan die van Gans en Ensel: ook zij negeert grotendeels de, volgens mij tamelijk transparante, argumentatie van het boek, maar wijst het af op basis van methodologisch klinkende bezwaren. Ook zij levert voor die bezwaren nauwelijks bewijs, ook niet nadat ik haar daarom had gevraagd in reactie op een eerste versie van haar stuk. En ook zij leest het boek met een naar mijn indruk nogal vijandige blik, hetgeen haar het zicht ontneemt op wat er wel en niet staat.

‘Van der Boom appears not to be eager for the discussion’. Helaas nog een keer Evelien Gans en Remco Ensel 

Wie de discussie over mijn boek heeft gevolgd, weet dat prof. Evelien Gans en dr. Remco Ensel, beide deskundigen op het gebied van antisemitisme, mijn meest fanatieke critici zijn. In niet minder dan drie lange artikelen en een opiniestuk in NRC/Handelsblad beschuldigen ze mij van het manipuleren van bronnen, het over een kam scheren van slachtoffers en omstanders (‘nivellering’), cirkelredeneringen, het negeren van tegenstrijdigheden in de dagboeken, het ‘ontkennen’ van het belang van antisemitisme, het bedrijven van onverantwoordelijke what if geschiedschrijving en nog zo wat lelijks. 

‘Onwetendheid kan echter niet achteraf als excuus dienen.’ Reactie Leonard Frerichs 

Naar aanleiding van de discussies op dit blog, en in het bijzonder de recente bijdrage van Anja Hollaender en Isobel Wijnberg, schrijft Leonard Frerichs een reactie, met het verzoek deze hier te publiceren. Dat doe ik met genoegen, hoewel – het wordt eentonig, ik weet het – ik zijn kritiek weinig steekhoudend vind. Laat ik eerst uitleggen waarom, en dan Frerichs’ stuk weergeven. 

‘Daarmee hanteert u de goocheldoos van de alternatieve geschiedschrijving’.

Bijdrage van Anja Hollaender en Isobel Wijnberg 

Anja Hollaender en Isobel Wijnberg, auteurs van Er wacht nog een kind... De quakers Lili en Manfred Pollatz, hun school en kindertehuis in Haarlem 1934-1945 schreven afgelopen zomer in een brief aan de NRC dat mijn vermoeden dat meer kennis over de deportatiebestemming meer Joden zou hebben doen besluiten onder te duiken, geen hout snijdt, omdat ‘emoties’ belangrijker waren dan ‘het weten’. Ik schreef daarop een kort sceptisch commentaar, dat de auteurs nu beantwoorden met een uitgebreid stuk, dat ik op hun verzoek hier toegankelijk maak. 

‘Historici hebben zitten slapen, maar ik niet’.

Wout Ultee in Sociologie Magazine 

Wout Ultee, emeritus hoogleraar sociologie, kijkt in Sociologie Magazine van december terug op zijn loopbaan, en komt daarbij ook te spreken over mijn boek.

'Een naïeve, principieel naar binnengekeerde geschiedsbeoefening'.

Rineke van Daalen op haar blog. 
 

Aangezien ik mij dit academisch jaar aan geheel niet-academische zaken wijd - ik ben tijdelijk mijn eigen aannemer - heb ik dit blog wat laten versloffen. De komende weken een update van de reacties van de afgelopen maanden, en, bij wijze van afsluiting, een terugblik op de hele discussie. 

Allereerst een vrij recente reactie. Rineke van Daalen, een sociologe voorheen verbonden aan de Universiteit van Amsterdam, schrijft op haar blog een 'late kritiek'.

‘Emotie sterker dan “weten”.’ Isobel Wijnberg en Anja Hollaender in NRC/Handelsblad   

In de krant van 24 juni stond een ingezonden brief naar aanleiding van De Swaans stuk. De auteurs van een boek over een Haarlems kindertehuis voor Duitse-Joodse vluchtelingetjes schrijven dat een van die kinderen, de dertienjarige Margot Kohn, in maart 1941 terugging naar Duitsland, op verzoek van haar vader die een oproep voor tewerkstelling in het Oosten had gekregen.* Later dat jaar werd ze met haar familie vermoord in Oost-Europa.