‘De oorlog doorkomen in een Duits werkkamp leek velen weliswaar een zware opgave, maar niet ondraaglijk.’ Katja Happe in Veel valse hoop. De Jodenvervolging in Nederland 1940-1945

Met Veel valse hoop heeft Katja Happe het nieuwe overzichtswerk geschreven over de Jodenvervolging in Nederland. Happe heeft gekozen voor een uitgesproken verhalende geschiedenis. Dat maakt het boek een genoegen om te lezen, maar heeft het nadeel dat ze analytisch interessante kwesties niet expliciet bespreekt – terwijl zo’n overzichtswerk toch bij uitstek de plaats is om de wetenschappelijke stand van zaken samen te vatten. Haar opvatting over ‘mijn’ kwestie blijkt alleen impliciet, en is daarbij wat verwarrend.

Een compleet gebrek aan heisa. Twee Engelstalige artikelen

In 2017 publiceerde ik twee Engelstalige artikelen: '“The Auschwitz reservation”: Dutch Victims and Bystanders and Their Knowledge of the Holocaust' (Holocaust and Genocide Studies 31(3)) gaat over kennis, en 'Indifference? Dutch Bystanders and the Persecution of the Jews in the Netherlands' (Yad Vashem Studies 45(1)) gaat over stemming. De vraagstelling, argumentatie en conclusies zijn dezelfde als die in mijn boek.

Ik verwachtte daarom ook een nieuwe ronde heisa. Maar die bleef geheel en al uit. Een internationaal wetenschappelijk lezerspubliek ziet blijkbaar geen probleem in mijn argumentatie, terwijl die hier te lande is gehekeld als simplistisch, demagogisch, onverantwoord, methodologisch naief en nog zo wat. Dat versterkt mijn vermoeden dat die bezwaren niet echt wetenschappelijk van aard zijn, maar voortkomen uit maatschappelijke gevoeligheden.

Een balans, en achterstallig onderhoud

Morgen is de presentatie van de bundel Probing the limits of categorization: the bystander in Holocaust history. Die bundel bevat een artikel van Krijn Thijs waarin hij het debat over mijn boek analyseert. Dat stuk geeft wel aanleiding tot een repliek.Maar eerst enig achterstallig onderhoud: wat is er de afgelopen drie jaar gebeurt? Niet zo heel veel: ik heb mijn bevindingen gepubliceerd in twee Engelstalige tijdschriften, Yad Vashem Studies en Holocaust and Genocide Studies, en er is een nieuw standaardwerk verschenen over de Jodenvervolging in Nederland, Katja Happe's Veel valse hoop. Laat me eerst die twee zaken bespreken. 

'Vooral dit laatst punt zorgde voor felle kritiek'. Ewoud Kieft in NRC/Handelsblad

In zijn - zeer verhelderende - bespreking van Frits Botermans Duitse Daders in het boekenbijvoegsel van NRC/Handelsblad van afgelopen vrijdag, vat Ewoud Kieft de conclusies van mijn boek als volgt samen:

Van der Boom onderzocht 164 dagboeken en concludeerde dat de meeste Nederlanders weliswaar wisten dat de gedeporteerde joden de oorlog waarschijnlijk niet zouden overleven, maar dat ze geen kennis hadden van het bestaan van gaskamers in Auschwitz en Sobibor. Van der Boom wekt in zijn boek bovendien de indruk dat als de Nederlanders wel van de industriële massamoord hadden geweten, ze massaal in opstand zouden zijn gekomen. Vooral dit laatste punt zorgde voor felle kritiek.

Daar is wel wat op aan te merken.

'Een kraakhelder en baanbrekend boek schrijven [...], is dat dankbaar werk?'
NRC/Handelsblad, Elsevier Juist en Historisch Nieuwsblad over de kritiek van Frits Boterman.

Afgelopen december publiceerde Frits Boterman Duitse Daders. De Jodenvervolging en de Nazificatie van Nederland (1940-1945). Daarin komt de vraag wat men wist van de Holocaust uitgebreid aan de orde. Hij noemt in dat verband mijn boek, dat hem echter weinig kan bekoren: het heeft een 'weinig zinvolle discussie' opgeleverd, meent hij, en vertoont zelfs een 'tendens', namelijk om 'de berichtgeving over de moord op de joden te bagatelliseren'. Onderbouwing van deze boude uitspraken ontbreekt helaas, evenals een enigszins samenhangend alternatief antwoord. 'Zo komen we niet verder', verzuchtte ik op dit blog.

Zo komen we niet verder II. Nogmaals Duitse Daders

Zoals uit de vorige twee berichten mag blijken, vervult Frits Botermans' recent verschenen Duitse Daders mij met enige frustratie. Dat is niet alleen omdat hij het met mij oneens is (hoe betreurenswaardig dat ook is), maar vooral omdat onduidelijk blijft waarom hij het met me oneens is. Terwijl een boek als het zijne - een overzicht van de wetenschappelijke stand van zaken - bij uitstek de plek is om het debat samen te vatten, te analyseren en verder te brengen, gaat Boterman dat debat vooral uit de weg. Net als veel andere participanten in deze discussie poneert hij wel, maar argumenteert hij niet. Laat me daar nog een, zeer concreet, voorbeeld van geven.

Zo komen we niet verder. Nog een opmerking over Frits Botermans Duitse Daders

Eigenlijk zegt dit blog steeds opnieuw hetzelfde, namelijk: 'gaan we nu een keer serieus discussiëren, of hoe zit dat?' Volgens mij is het debat over mijn boek en over het onderwerp van mijn boek verontrustend arm aan argumentatie. Dat geldt ook voor Duitse Daders van Frits Botermans, zoals ik hier gisteren uitlegde: hoewel duidelijk is dat hij mijn boek weinig zinnig acht, gaat zijn betoog aan mijn argumentatie geheel voorbij.

'De meeste mensen keken weg'. Frits Boterman in Duitse Daders

Frits Boterman publiceerde een paar weken geleden zijn nieuwe boek Duitse daders. De Jodenvervolging en de nazificatie van Nederland (1940-1945). Dat belooft veel goeds, want Boterman schrijft al op de allereerste pagina’s van zijn boek dat het hem niet gaat ‘om het beschrijven van de oorlog in morele termen, maar om het analyseren van de morele dilemma’s, loyaliteitsconflicten en problemen waar velen in de oorlog zich voor geplaatst zagen’, waarbij wij niet mogen vergeten ‘dat er een verschil bestaat tussen het perspectief achteraf en het perspectief van de tijdgenoten.’[12] Daarbij wijdt Botermans een heel hoofdstuk aan ‘mijn’ vraag, de vraag naar kennis van de Holocaust.

'His conclusions amount to an acquittal of Dutch gentile society.' Christina Morina in German History.

Een jaar geleden publiceerde Christina Morina, een Duitse historica werkzaam in Nederland, een lange en tamelijk kritische recensie van mijn boek in een Engelstalig tijdschrift. Deze repliek is dus rijkelijk laat, maar laat me, for the record, toch uitleggen waarom ik ook haar kritiek weinig steekhoudend acht. Hoewel ik Christina ken als een intelligente en aardige vrouw, doet haar stuk me erg denken aan die van Gans en Ensel: ook zij negeert grotendeels de, volgens mij tamelijk transparante, argumentatie van het boek, maar wijst het af op basis van methodologisch klinkende bezwaren. Ook zij levert voor die bezwaren nauwelijks bewijs, ook niet nadat ik haar daarom had gevraagd in reactie op een eerste versie van haar stuk. En ook zij leest het boek met een naar mijn indruk nogal vijandige blik, hetgeen haar het zicht ontneemt op wat er wel en niet staat.

‘Van der Boom appears not to be eager for the discussion’. Helaas nog een keer Evelien Gans en Remco Ensel 

Wie de discussie over mijn boek heeft gevolgd, weet dat prof. Evelien Gans en dr. Remco Ensel, beide deskundigen op het gebied van antisemitisme, mijn meest fanatieke critici zijn. In niet minder dan drie lange artikelen en een opiniestuk in NRC/Handelsblad beschuldigen ze mij van het manipuleren van bronnen, het over een kam scheren van slachtoffers en omstanders (‘nivellering’), cirkelredeneringen, het negeren van tegenstrijdigheden in de dagboeken, het ‘ontkennen’ van het belang van antisemitisme, het bedrijven van onverantwoordelijke what if geschiedschrijving en nog zo wat lelijks.